Planeet met Bier

17 oktober 2019 Uit Door Hessel Voortman

“Wees zuinig op de Aarde. Het is de enige planeet met bier”; zo begon ik in oktober 2018 mijn gastcollege duurzaamheid bij de universiteit Twente.

Een half jaar eerder kwam de uitnodiging. De Universiteit zocht gastdocenten die een college wilden verzorgen over duurzaamheid. Bij rondvraag was mijn naam gevallen. Voor mij een verrassing want ik heb niks met duurzaamheid. Maar ik heb me laten overtuigen en zo stond ik een paar maanden later voor een zaal met ongeveer 30 studenten en ik begon met Bier.

Maar ik heb niks met duurzaamheid. Wel met energie besparen, zuinig omgaan met schaarse (bouw)materialen, zorgvuldig inpassen van objecten in het landschap, bijdragen aan een ecologisch goed functionerend watersysteem en een prettige woonomgeving voor mensen; om maar eens een paar doelen te noemen.

Maar dat is toch allemaal duurzaamheid? Misschien, maar om invulling te geven aan duurzaamheid zal je moeten specificeren wat je bedoelt, anders blijft het een inhoudsloos stickertje.

Stralende bananen

Ik stel een vraag aan de zaal: “Kan je in Nederland legaal een radioactief voorwerp kopen en zo ja, waar?”. Het blijft stil. Dan gaat aarzelend één vinger omhoog: “Ja, ik denk van wel”. Ik vraag waarom. “Anders zou u de vraag niet stellen”, is het antwoord. Heerlijk! Het antwoord is inderdaad “Ja, dat kan en gewoon bij uw lokale Supermarkt”. Het levensgevaarlijke voorwerp staat hieronder.

Ik bedenk voor mijn colleges altijd een specifiek leerdoel. En deze keer is mijn doel om de studenten aan te zetten tot zelf nadenken en niet klakkeloos alles te geloven wat ze horen en lezen. De Banaan is een goede oefening.

Waarom wil ik de studenten aanzetten tot kritisch nadenken?

De berichten over de wereld in de populaire media lijden aan oversimplificatie. Men wekt de indruk dat we leiden onder een enorm klimaatprobleem en dat we dat eenvoudig kunnen oplossen door draconisch in te grijpen in ons energiegebruik en de wijzen van opwekking.

Die doelen zijn sympathiek en als ingenieurs worden we besteld om ze te realiseren. Maar voor echte oplossingen moet je de realiteit kennen en dan zijn de media-verhalen een slecht startpunt.

Energiegebruik

Het energiegebruik van de mensheid is gigantisch en wordt voor ongeveer 85 % geleverd door fossiele brandstoffen. Projecties van het Internationale Energieagentschap geven aan dat dit richting 2050 daalt…. tot ruim 70 % van een dan verder gestegen energie-gebruik. Grote landen als India en China gaan zich de komende decennia sterk ontwikkelen. Ik heb zelf gewerkt in Zuid-Korea en ken daardoor de “drive” die er in dit soort groeiende economieën zit; dat hou je niet tegen al zou je dat willen.

Zeespiegel

De zeespiegel stijgt. In de metingen waarover ik zelf beschik (vanaf 1850) met een constant tempo. Her en der zijn studies te vinden van de zeespiegelstijging elders; hetzelfde beeld, stijging maar geen versnelling. Dat wringt met de projecties die wijzen op een toenemend tempo van de zeespiegelstijging.

Volgens het IPCC is de invloed van menselijk CO2 op het klimaat merkbaar vanaf 1950 met een versnelling van de zeespiegel vanaf 1970. In de metingen zien we die niet. De waarnemingen laten zich daarom alleen verklaren als tegelijk met toenemende menselijke invloed een andere (natuurlijke) oorzaak van de stijging in gelijke mate is afgenomen. Niet onmogelijk maar zeer onwaarschijnlijk.

Jaarlijks gemiddelde zeespiegel in Hoek van Holland vanaf 1888. Vanaf 2000 lijkt het stijgtempo zelfs lager te worden, maar dat is statistisch niet significant

We doen er goed aan rekening te houden met het volgende scenario: energiegebruik en CO2-uitstoot zullen de komende decennia nog flink stijgen. Onze mogelijkheden om daarop in te grijpen zijn beperkt waardoor het niet lukt om dit te verminderen. Maar tot onze verrassing geeft het klimaat en de zeespiegel geen krimp.

Weet ik dat zeker? Nee, net zo min als de andere scenario’s zeker zijn.

Niets is zeker, zelfs dat niet

Onzekerheid is belangrijk. Als ingenieurs hebben wij enorme invloed op de inrichting van het land. Ons verdedigen tegen zeer hoge zeespiegels gaat ruimte kosten en dan gaan mensen hun woning verliezen. Als daar noodzaak toe is, dan nemen we dat besluit. Ik heb in projecten die verantwoordelijkheid weleens moeten nemen en ik heb op bewonersavonden de getroffen bewoners gesproken; dat vergeet je nooit meer.

Wat je niet wil is dat besluit baseren op een te negatief beeld van de toekomst. De onzekerheden zijn groot en de beste manier om erop te reageren is te reageren in kleine stapjes waarbij je voor de toekomst de mogelijkheden open houdt. Een lijn die overigens ook door het Deltaprogramma wordt voorgestaan onder de titel “Adaptief Deltamanagement”. Ik schreef hier dat we decennia de tijd hebben, zelfs als het zwartste scenario van het IPCC werkelijkheid wordt.

Jonge idealisten

Je leest weleens de bewering dat bedrijven de jonge en idealistische mensen aan zich moeten binden om hun duurzaamheidsdoelen waar te maken. Dat is volgens mij alleen waar als die mensen geleerd hebben om feiten te onderzoeken, onzekerheden te onderkennen en te twijfelen aan hun beeld van de wereld. Daarbij hebben ze naar mijn meningen een stevige eigen expertise nodig zodat ze vanuit eigen kracht kunnen bijdragen. Over de samenwerking tussen disciplines schreef ik hier.

Ik eindig het college positief met concrete voorbeelden hoe ingenieurs kunnen bijdragen aan een mooiere wereld, waarbij ze met vertrouwen op hun eigen vakkennis het gesprek aangaan met anderen. We kunnen slimmer bouwen en zo besparen op materialen en energie, we kunnen de leefomstandigheden voor trekvissen verbeteren door onze stormvloedkeringen slimmer te gebruiken en we kunnen prettig blijven leven onder de zeespiegel.

Positieve respons

Het was spannend om dit college te geven zoals ik vond dat het gegeven moet worden. Het was fijn om nadien de positieve reacties te horen van de studenten. Variërend van “U vertelt allemaal dingen die ik nog nooit eerder had gehoord” tot “U vertelt een heel ander verhaal dan de andere gastdocenten”.

Volgende week ga ik op herhaling.

Wees zuinig op de Aarde. Biertje?

Bronnen

Ik ben deze keer zuinig met bronnen. Ga zelfs eens “donderjagen” met data op de volgende sites:

  • Ourworldindata.org
  • Gapminder.org (website van Hans Rosling en zijn kinderen)
  • waterinfo.rws.nl